Okulların açılmasıyla birlikte çocukların günlük düzeni de önemli ölçüde değişiyor. Yaz aylarında daha hareketli ve serbest bir günlük rutine sahip olan çocuklar; okul döneminde uzun süre sırada oturuyor, bilgisayar veya tablet karşısında zaman geçiriyor ve okul çantalarını taşıyor. Bu değişim özellikle okulun ilk haftalarında sırt, boyun ve omuz bölgesindeki yakınmaların daha fazla fark edilmesine neden olabiliyor.

Batıgöz Sağlık Grubu Balçova Cerrahi Tıp Merkezi Ortopedi ve Travmatoloji Uzmanı Op. Dr. Hakan Özer, çocuklarda okul döneminde ortaya çıkan kas-iskelet sistemi yakınmalarının yalnızca çantanın ağırlığı üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini belirterek; çantanın nasıl taşındığı, uzun süre aynı pozisyonda kalma, fiziksel aktivite düzeyi ve çalışma ortamının ergonomisinin birlikte ele alınması gerektiğine dikkat çekiyor.

Okul başladıktan sonra çocuğun özellikle gün sonunda sırt, boyun veya omuz ağrısından yakınması ailelerin sık karşılaştığı durumlardan biri. Uzun süre oturma, uygun olmayan çalışma pozisyonu, ağır veya yanlış taşınan okul çantası ve fiziksel aktivite düzenindeki değişiklikler kaslarda zorlanmaya ve ağrıya katkıda bulunabiliyor.

Op. Dr. Hakan Özer, “Çocuklarda ortaya çıkan her kas-iskelet sistemi ağrısını büyüme döneminin doğal bir sonucu olarak değerlendirmek doğru değildir. Ağrının ne zaman başladığı, ne kadar sürdüğü, hareketle veya dinlenmeyle değişip değişmediği ve başka bir bulgunun eşlik edip etmediği önemlidir. Tekrarlayan veya devam eden yakınmaların nedeninin değerlendirilmesi gerekir.” diyor.

Ağrının giderek şiddetlenmesi, gece uykudan uyandırması ya da uyuşma, karıncalanma, güç kaybı, yürümede değişiklik gibi belirtilerin eşlik etmesi durumunda ise tıbbi değerlendirme önem taşıyor.

Ailelerin okul çantalarıyla ilgili en önemli endişelerinden biri, ağır çantanın skolyoza yol açıp açmadığı. Ancak mevcut tıbbi bilgiler, ağır okul çantası taşımanın skolyozun doğrudan nedeni olduğunu göstermiyor.

Skolyoz, omurganın yana doğru eğriliği ve dönme bileşeniyle seyreden yapısal bir omurga problemidir. Ağır veya uygun olmayan şekilde kullanılan okul çantaları ise çocuklarda sırt, boyun ve omuz ağrısına, kaslarda zorlanmaya ve çantayı taşırken öne ya da yana doğru eğilme gibi postür değişikliklerine neden olabilir.

Op. Dr. Hakan Özer, “Ağır çantayla skolyoz arasında doğrudan neden-sonuç ilişkisi kurmak doğru değildir. Ancak çocuk çantayı taşırken belirgin biçimde öne eğiliyor, bir tarafa doğru yük veriyor veya sırt ve omuz ağrısından yakınıyorsa çantanın ağırlığı ve kullanım biçimi yeniden değerlendirilmelidir.” ifadelerini kullanıyor.

Ders çalışırken öne doğru eğilmek, sırada kaykılarak oturmak veya ekran karşısında başı uzun süre öne doğru tutmak ailelerin sık gözlemlediği davranışlar arasında bulunuyor. Ancak duruş yalnızca çocuğun kendisini sürekli kontrol etmesiyle ilişkili değil.

Masa ve sandalyenin çocuğun boyuna uygun olmaması, ayakların zemine ulaşmaması, ekranın uygun konumda bulunmaması ve uzun süre ara vermeden oturmak da çalışma sırasındaki duruşu etkileyebiliyor.

Bu nedenle çocuğa yalnızca “dik dur” uyarısı yapmak yerine çalışma ortamının da değerlendirilmesi gerekiyor. Ayakların mümkünse zemine veya uygun bir desteğe basması, çalışma yüzeyinin çocuğun boyuna uygun olması, ekranın çocuğu sürekli öne eğilmeye zorlamayacak şekilde konumlandırılması ve uzun süre kesintisiz aynı pozisyonda kalınmaması kas-iskelet sistemi açısından önem taşıyor.

Çantanın ağırlığının yanı sıra çocuğun çantayı nasıl kullandığı da önem taşıyor. Çantanın tek omuzda taşınması yükün eşit dağılmasını engelleyebilir. İki askının birlikte kullanılması, askıların geniş ve çocuğa uygun biçimde ayarlanması ve ağır materyallerin sırta yakın bölümlere yerleştirilmesi yükün daha dengeli taşınmasına yardımcı olabilir.

Çanta ağırlığı konusunda farklı öneriler bulunmakla birlikte çocuklarda vücut ağırlığının yaklaşık yüzde 10-15’ini aşmaması sıklıkla kullanılan pratik bir referanstır. Bununla birlikte çocuğun yaşı, fiziksel gelişimi, çantayı taşıdığı süre ve bireysel özellikleri nedeniyle bu oran tek başına kesin bir sınır olarak değerlendirilmemelidir.

Op. Dr. Hakan Özer, “Çocuğun çantayı taktığında öne doğru belirgin biçimde eğilmesi, yürüyüşünün değişmesi, askıların omuzlarda belirgin baskı oluşturması veya çantayı taşırken ağrı hissetmesi yükün çocuk için fazla olabileceğini düşündürebilir. Bu nedenle çantada her gün gerçekten gerekli olan materyallerin bulunup bulunmadığının kontrol edilmesi de yararlı bir alışkanlıktır.” diyor.

Okul döneminde değişen yalnızca çanta ve oturma düzeni değil. Çocuklar yaz aylarındaki günlük rutinlerinden okul ayakkabılarına, daha uzun süre ayakta kalmaya ve farklı fiziksel aktivitelere geçebiliyor.

Bu dönemde ortaya çıkan ayak veya topuk ağrısının tek bir nedeni bulunmuyor. Ayakkabının çocuğun ayağına uygun olmaması, aktivite düzeyindeki değişiklikler, aşırı kullanım ve büyüme dönemine özgü bazı kas-iskelet sistemi sorunları ağrıya katkıda bulunabilir.

Düztabanlık veya basış özellikleri de bazı çocuklarda yakınmalarla birlikte fark edilebilir.

Ancak yeni başlayan topallama yalnızca ayakkabıya bağlanmamalıdır. Topallamanın devam etmesi, ağrıya şişlik veya kızarıklığın eşlik etmesi, çocuğun ayağının üzerine basmakta zorlanması ya da yakınmaların tekrarlaması durumunda altta yatan nedenin değerlendirilmesi gerekir.

Çocukların büyüme döneminde vücutlarında belirli ölçülerde değişiklik görülmesi doğal olsa da bazı asimetriler ailelerin dikkatini çekebilir. Çocuk ayakta dururken omuzlardan birinin diğerinden belirgin biçimde yüksek olması, bel veya kalça seviyelerinde belirgin eşitsizlik görülmesi, kürek kemiklerinden birinin daha çıkıntılı görünmesi ya da öne eğildiğinde sırtın iki tarafı arasında fark edilmesi kolay bir asimetri oluşması omurganın değerlendirilmesini gerektirebilecek bulgular arasında yer alabilir.

Op. Dr. Hakan Özer, okul döneminde çocukların kas-iskelet sistemi sağlığı açısından günlük alışkanlıkların birlikte değerlendirilmesi gerektiğini belirterek sözlerini şöyle tamamlıyor:

“Okul döneminde yalnızca çantanın kilosuna odaklanmak yerine çocuğun günün ne kadarını oturarak geçirdiğine, fiziksel aktivitesine, çalışma ortamına, çantayı nasıl taşıdığına ve ortaya çıkan yakınmalara bakmak gerekir. Ağır çantaların skolyoza neden olduğu düşüncesi doğru değildir; ancak çocuğun sırtında, boynunda veya omuzlarında ağrı oluşturabilecek gereksiz yüklerden kaçınmak önemlidir. Tekrarlayan ağrı, belirgin postür asimetrisi veya yürümede değişiklik gibi bulguların ise yalnızca okul düzenine bağlanmadan değerlendirilmesi gerekir.”