Yanık türleri, dereceleri ve elektrik ile kimyasal yanıklarda hayat kurtaran doğru ilk yardım adımlarını sizler için derledim.
Yanık; derinin herhangi bir fiziksel ya da kimyasal yakıcı maddeye maruz kalması sonucu doku ya da mukoza (vücutta bazı iç organlar ve dışarıya açılan boşluklarda en dış katmanı oluşturan, ektodermik kökenli epitel, sümüksü doku) bütünlüğünün bozulmasıdır. Bu nedenle yanıklarda en dikkat edilmesi gereken konu, artık derinin enfeksiyonlara karşı doğal bir bariyer görevi görme işlevini etkili bir şekilde yerine getiremeyeceğinden dolayı yaralıda enfeksiyon oluşma riskidir. Bu enfeksiyon riski kana karışabilecek bakteriler nedeniyle sepsis ve sonuçta çoklu organ yetmezliğine varabilecek yaşamsal sonuçlar dahi doğurabilir.
Yanığın Ciddiyetini Belirleyen Faktörler
Yanığın Genişliği: Vücut üzerinde kapladığı alan.
Yanığın Etkilediği Yer: Beyin, kalp, akciğerler gibi yaşamsal organları ne derece etkilediği ve solunum yolunun etkilenmiş olup olmadığı.
Yanığın Derinliği: Yanığın etkilediği bölgedeki doku harabiyeti yüzeysel, kısmi derinlikte ve tam derinlikte olabilir. Enfeksiyon riski yanığın derinliğine bağlı olarak artar.
Yaralının Var Olan Hastalıkları: Şeker, kalp, KOAH, astım gibi kronik rahatsızlıklar.
Yaş Faktörü: Bebek ve çocuklarda bağışıklık sistemi tam gelişmediği, yaş almış kişilerde de düşme eğiliminde olduğu için bu gruplar daha risklidir.
Ayrıca kimyasal madde, elektrik, patlama, kızgın yağ ve haşlanma sonucu oluşan yanıklar da bir yanığın ciddiyetini belirler. Yanığın hangi koşullarda meydana geldiği, yanık etkeninin etki süresi ve sürecini tamamlayıp tamamlamadığı gibi konular da yapılacak ilk yardım müdahalelerinin seyrini belirleyecek faktörlerdir.
Yanığın genişliği aynı zamanda şok gelişme ihtimalinin olup olmadığını da gösterecektir. Vücudun geniş bir alanını kaplayan yanıklarda sıvı kaybı fazla olacağından şok riski yüksektir. Şiddetli ağrı da şoku tetikleyen faktörlerden biridir. Kanamalarda da yaşanabilen sıvı kayıplarında olduğu gibi yanıklarda da hücreler arası sıvı kayıplarına bağlı “Hipovolemik Şok” tablosu gelişebilir.
Yanık Genişliğinin Hesaplanması (Dokuzlar Kuralı)
Yetişkinlerde: Göğüs %18, sırt %18, bacaklar her biri %18’den %36, kollar her biri %9’dan %18, baş %9 ve genital bölge %1 olarak değerlendirilir.
Çocuklarda: Göğüs, sırt ve baş her biri %18’den %54; bacaklar her biri %13,5’ten %27; kollar her biri %9’dan %18 ve genital bölge %1 şeklindedir.
Kritik Dereceler: İkinci derece yanıklarda vücudun genel olarak %30’u, üçüncü derece yanıklarda %10’u ve vücudun 1/3’ü yanmışsa bunlar ciddi yanıklardır.
YANIK TÜRLERİ
1. Fiziksel Yanıklar
Kuru Yanık: Alevler, ev aletleri ve sigara gibi sıcak objelerle temas, sürtünme (ip yanıkları vb.).
Haşlanma: Çay ve kahve gibi sıcak sıvılar, sıcak yağ.
Elektrik Yanıkları: Ev aletlerinde kullanılan düşük voltajlı akım, ana havai kablolarda taşınan yüksek gerilim akımları, yıldırım çarpması.
Soğuk Yaralanması: Don yanığı, donmuş metallerle temas, sıvı oksijen ve sıvı nitrojen gibi dondurucu buharla temas.
Radyasyon Yanıkları: Güneş yanığı, ultraviyole lambasından gelen ultraviyole ışınlarına aşırı maruz kalma, X-ışını gibi radyoaktif kaynaklar.
1. Kimyasal Yanıklar
Solunan dumanlar ve aşındırıcı gazlar dahil olmak üzere endüstriyel kimyasallar; boya sökücü, kostik soda, yabani ot öldürücüler, çamaşır suyu, fırın temizleyici veya herhangi bir güçlü asit/alkali kimyasal gibi evsel ürünler.
Solunum Yolu Yanıkları ve Triyaj Önceliği
Kapalı bir alanda çıkan yangında yaralının sıcak hava ve gaz / karbonmonoksit gazı ve başka zehirli dumanlar solumuş olma ihtimali yüksek olduğundan hava yolunda bir hasar olabileceği ihtimali her zaman göz önünde tutulmalıdır.
Yüzde, ağız ve burun çevresinde is bulunması en belirgin işaretlerdir.
Solunum yollarında hızla ödem oluşur ve bu durum ciddi hipoksi (oksijen yetmezliği) riski doğurur.
Belirtileri: Hızlı ve sesli solunum, burun kanatlarının açılması, konuşma güçlüğü, tırnak yatakları ve dudaklarda morarma (siyanoz), anksiyete, huzursuzluk, mide bulantısı ve inatçı öksürük.
Triyaj Notu: Çoklu yaralının bulunduğu bir ortamda; yüz bölgesinde yanığı olan ve astım/KOAH gibi kronik akciğer hastalığı bulunan kişilere ilk yardımda öncelik verilmelidir.
Yanıkların Derecelendirilmesi
Birinci Derece Yanıklar (Yüzeysel): Sadece epidermisi etkiler. Ağrı ve kızarıklık vardır. Güneş yanıkları ve hafif ev kazaları bu gruptadır. Su toplaması yoksa 48 saat içinde kendiliğinden iyileşir.
İkinci Derece Yanıklar (Kısmi Derinlikte): Epidermis tahrip olmuştur ve dermis (gerçek deri) kısmen zarar görmüştür. Çok ağrılıdır. Deride içi sıvı dolu kabarcıklar (bül) oluşur. Enfeksiyona açıktır, iz bırakma riski bulunur.
Üçüncü Derece Yanıklar (Tam Derinlikte): Derinin tüm tabakaları, kaslar, damarlar ve sinirler zarar görmüştür. Sinirler hasar gördüğü için ağrı hissi yoktur. Cilt mumsu, soluk, beyazımsı veya kömürleşmiş görünebilir. Hayati sıvı kayıpları ve enfeksiyon riski çok yüksektir; acil tıbbi müdahale şarttır.
Genellik Yanıklarda İlk Yardım Adımları
KESİNLİKLE YAPILMAYACAKLAR: Bül (kabarcık) patlatılmamalıdır. Yoğurt, salça, diş macunu, ilaç veya yanık merhemi sürülmemelidir. Yapışkanlı pansuman/yara bandı, buz, soğutucu sprey ve jeller kullanılmamalıdır.
Etkeni Ortadan Kaldırın: Yanan kişinin koşması engellenmeli, üzeri battaniye veya palto ile örtülerek oksijenle teması kesilmelidir.
Yaşamsal Bulguları Kontrol Edin: Bilinç kapalı ancak solunum varsa Kurtarma Pozisyonu verilmeli; solunum yoksa CPR (Kardiyo Pulmoner Resüsitasyon) uygulanmalıdır.
Soğutma Yapın: 1. derece yüzeysel yanıklarda bölge en az 10 dakika çeşme suyu altında tutulmalıdır. Buz kesinlikle uygulanmamalıdır.
Yarayı Örtün: Steril bir gazlı bez veya temiz bir bez/çarşaf ile örtülmelidir. Peçete veya kağıt mendil yapışacağı için kullanılmamalıdır.
Parmakları Ayırın: Yanık parmaklar aralarına bez konularak ayrı ayrı bandajlanmalıdır.
Aksesuarları ve Giysileri Çıkarın: Ödem gelişebileceğinden yüzük, saat ve takılar çıkarılmalıdır. Giysiler deriden çekilerek değil, kesilerek çıkarılmalıdır.
Şok Pozisyonu Verin: Yaralı sırtüstü yatırılıp ayakları 30 cm yukarı kaldırılmalıdır.
Sıvı Desteği: Sağlık kuruluşu uzaksa, bilinci açık ve bulantısı yoksa ağızdan su verilebilir. (İdeal solüsyon: 5 su bardağı suya 1 çay kaşığı tuz + 1 çay kaşığı karbonat).
Kimyasal Yanıklarda İlk Yardım
Kimyasal maddenin deriyle teması derhal kesilmelidir.
Bölge bol ve tazyiksiz suyla en az 15-20 dakika yıkanmalıdır. Bulaşan madde toz kimyasal ise suyla reaksiyona girebileceğinden su sürülmemeli, hafif süpürme hareketleriyle deriden uzaklaştırılmalıdır.
Bulaşmış giysiler kesilerek çıkarılmalıdır.
Yaralı sıcak tutulmalı, yaşam bulguları takip edilmelidir. (Gerekirse 114 Zehir Danışma Merkezi aranmalıdır).
Elektrik Yanıklarında İlk Yardım
Kesinlikle su ile müdahale edilmemelidir.
Akım önce sigortadan kesilmelidir. Kesilemiyorsa tahta, ip, kauçuk gibi iletken olmayan (yalıtkan) bir cisimle yaralı akımdan uzaklaştırılmalıdır. (Yüksek gerilim hatlarında 2,5-3 metreden akıma kapılma riski olduğundan profesyonel ekipler beklenmelidir).
Akımın giriş ve çıkış noktaları steril bir bezle kapatılmalıdır.
Hasta “iyiyim” dese dahi iç organ hasarı ve ritim bozukluğu riski nedeniyle mutlaka bir sağlık kuruluşunda gözetim altında tutulmalıdır.
Kafa ve boyun travması ihtimaline karşı baş, boyun ve omurga ekseni korunarak müdahale edilmelidir.
Korunma Önlemleri ve Doğal Afetler (Yıldırım)
Ev Güvenliği: Sigorta kutularında Kaçak Akım Rölesi kullanılmalı, prizler emniyet kapaklı olmalıdır. Wet ortamlarda elektrikli cihaz kullanılmamalıdır.
Yıldırımdan Korunma: Dışarıdaysanız açık alanda yüksek nokta oluşturmayın. Ağaç altlarına sığınmayın. Ayaklarınızı birleştirip parmak ucunda çömelin, başınızı dizlerinizin arasına alın (asla yere uzanmayın). Metal objelerden uzak durun ve güvenli kapalı bir alana geçin.
